4 apr 2016

Bildung in al haar facetten: De taal is het huis van het Zijn (Heidegger)

04 april 2016
Frits Roelofs en Gé Ophelders

'Als we de dingen niet kunnen veranderen, veranderen we de woorden.' (Susan Smit)

Het boek dat in het eerste deel van de serie over Bildung in al haar facetten centraal staat, is Woorden kunnen je brein veranderen (Handleiding voor compassievolle communicatie) van A. Newberg en M.R. Waldman (2012). Het artikel is geschreven door Gé Ophelders en Frits Roelofs, beleidsmedewerker én columnist HANovatie, reageert op het artikel over taal als facet van Bildung.

Inleiding, een talige wereld

Verhaeghe (2012) laat zien hoe het competentiegericht onderwijs al decennia lang door het neoliberale gedachtegoed wordt doordrenkt aan de hand van het heersende taalgebruik: ‘Beleidsnota’s bulken van buzzwords als onderwijsconsumenten, outputfinanciering, accreditering, accountability, menselijk kapitaal, enzovoorts.’ In de Verenigde Staten is dat vaak niet anders: standards, vouchers, more money, more data (Vandenberghe, 2014). Als je deze makkelijk verder uit te breiden opsomming ziet, vraag je je af: waar is de mens, krijgt de student, de docent, de leidinggevende de aandacht die hij in een leergemeenschap verdient of … misschien zelfs verplicht zou moeten krijgen?In de dagelijkse omgang in het onderwijs hoor je vaak uitspraken die veel zeggen over de overtuiging van de spreker, bijvoorbeeld de beruchte uitspraak die nog wel eens bij het begin van het studiejaar te horen is: ‘Kijk eens naar je buurman voor, achter, links en rechts van je. Met Kerstmis is er zeker één niet meer.’ Of deze: ‘Ik ga er maar vanuit dat jullie je toch niet voorbereid hebben.’
Als we zulke uitlatingen bespreekbaar maken, krijgen we reacties als: ‘het is allemaal niet zo bedoeld’, ‘je moet het niet te letterlijk opvatten’.

Newberg & Waldman (2012) hebben hier op basis van veel onderzoek een heel andere opvatting over. Zij stellen dat al een enkel woord invloed heeft op de expressie van de genen die lichamelijke en emotionele stress reguleren. Taal komt dus dichtbij, is voelbaar in ons lichaam en heeft merkbaar (veel) invloed op onze innerlijke wereld en op ons gedrag.
Het onderwijs is bij uitstek een talige wereld. Als we niet met elkaar spreken, zijn we vaak schriftelijk met taal bezig of zijn we in ons brein met taal bezig. Taal maakt het mogelijk onze wereld begrijpelijk te maken. In dit artikel wil ik de kracht van taal laten zien voor ons gedrag en hoe we in het onderwijs taal kunnen gebruiken om het beste uit de ander te halen. Het gaat dus niet alleen om wat je zegt, maar vooral ook hoe je het zegt.

De kracht van taal(uitingen)

We hebben allemaal wel eens ervaren dat boze of liefdevolle uitingen iets met je doen. Je kunt doen alsof je niks merkt, maar dat is slechts schijn. In je buik of rond je hart voel je verstrakking of benauwenis. Taaluitingen raken je.

In een experiment krijgen drie groepen studenten dezelfde opdracht om uit te voeren. Hoewel de instructie hetzelfde is, komen er andere woorden in voor. In de instructie van groep 1 staan 8 positieve woorden, in die van groep 2 8 negatieve en de instructie van groep 3 bevat 'slechts' neutrale woorden. Groep 1 scoort het hoogst, zowel wat resultaat betreft als in de onderlinge samenwerking. De groepsleden werken tevens langer door dan de tijd die er voor staat, omdat de motivatie om het goed te doen, hoog is.

Les uit dit onderzoek: mocht je van nature geen positieve woorden gebruiken, houd het dan maar bij de neutrale, die scoren weer beter dan de negatieve woorden.
Hongerige baby’s van Engels- en Spaanstalige moeders bleven langer aan een nepborst zuigen als ze tegelijkertijd hun eigen taal hoorden spreken (De Bruin, 2011).

Swankhuizen en Pol (2007) halen een onderzoek van John Bargh aan waaruit blijkt hoe sterk de sturende effecten van taalgebruik zijn. ‘Bargh bood zijn proefpersonen setjes van vier woorden aan, waarvan ze zinnen moesten maken. Bij sommigen zaten er vooral woorden tussen als ‘assertief’, ‘onbeleefd’ en ‘interrumperen’, bij anderen woorden als ‘geduld’, ‘beleefdheid’ en ‘respecteren’. De proefpersonen moesten zich na de test afmelden bij de proefleider, die druk in gesprek was. Tweederde van de ‘assertieve’ groep onderbrak de gespreksleider. Bij de ‘beleefde’ groep was dat slechts 16%.’

Wat een paar woorden verschil kunnen uitmaken kun je zien in het volgende filmpje op internet: https://www.youtube.com/watch?v=Hzgzim5m7oU. Een blinde bedelaar zit op de grond met voor zich een bord met de tekst: 'Ik ben blind, help me' en een nauwelijks gevulde pet. De mensen lopen langs, totdat een jonge vrouw terug komt lopen en iets op de achterkant van het bord schrijft en vervolgens weer doorloopt. Daarna stroomt het geld binnen in de haveloze pet van de man. Wat schrijft zij op het bord?

Als jonge stelletjes die pas bij elkaar zijn, positieve woorden naar elkaar gebruiken (dagboeken, e-mails, sms’jes) is de kans groot dat ze na drie maanden nog bij elkaar zijn (Slatcher & Pennebaker 2006). Seligman, e.a. (2004) vroegen kinderen en jong volwassenen elke avond voor het naar bed gaan drie dingen op te schrijven die ze die dag goed hadden gedaan. Na een aantal maanden bleken zij een groot gevoel van geluk en welzijn te ervaren.  

Taalgebruik in het onderwijs doet ertoe

Kennis over ondernemerschap of morele dilemma’s zegt niks over je gedrag. Maar moed tonen als je ondernemingsplan een keer afgewezen is of bij zware dilemma’s vanuit moreel besef een gedragen besluit durven nemen, dat heeft te maken met de kern van bildung. We hebben dan taal nodig die helpt jezelf of de ander te ontwikkelen, zodat je jezelf ter sprake kunt brengen om voor de ander ook meer beschikbaar te kunnen zijn.

Laat ik te raden gaan bij Newberg en Waldman (2012).
Uit het grote scala aan onderzoeksgegevens en onderwerpen kies ik er een paar.

De hersenen blijken bij negatieve gebeurtenissen geen onderscheid te maken tussen fantasie en werkelijkheid: ze nemen aan dat er werkelijk sprake is van gevaar. Elke vorm van gepieker prikkelt het lichaam tot het aanmaken van destructieve neurochemicaliën. Verander je de innerlijke taal in je gepieker op een positieve manier, dan veranderen ook je bewustzijn en je gedrag. Een mooi onderwerp om in een reflectieles te behandelen. Positieve woorden en gedachten blijken die gebieden in de hersenen te stimuleren waar motivatie wordt geregeld en ze helpen ons onze weerstand te verstevigen bij tegenslag (Alia-Klein e.a., 2007).
Soms ontaardt feedback in kritiek, maar bijna niemand kan kritiek verdragen, zeker niet als jij bekritiseerd wordt in een groep. Opbouwende kritiek is een positieve, alternatieve benadering. Je kunt dat vooral doen door vragen te stellen. “Je opmerking treft me, maar mag ik een ander voorstel inbrengen?”

Een voorbeeld van zo’n manier van communiceren kom ik tegen in het artikel ‘Deze woorden veranderen je leven’ (Gieles, 2013). Gieles heeft een ‘langzame’ dochter van drie die overal blijft hangen om te spelen. In een ‘deugdencursus’ brengt ze dit als onderwerp in. Haar medecursisten zien meteen allerlei positieve eigenschappen: ze volgt haar eigen tempo, neemt haar rust, geniet van alles om haar heen, is speels.

We kiezen onze woorden vaak gedachteloos zonder een idee te hebben wat ze met de ander doen. Een eenvoudig hulpmiddel is na te denken voordat je wat zegt in het (persoonlijke) contact. Als richtsnoer zou je kunnen gebruiken: hoe kan ik iets zeggen zonder dat de ander daardoor van streek raakt. Onderzoekers van Princeton University hebben laten zien dat neurale verbindingen verdwijnen als deelnemers slecht communiceren. Daarentegen konden goede luisteraars voorspellen wat de ander ging zeggen. Zaken als eerlijke uitwisseling in een groep, goed luisteren naar elkaar (zie mijn artikel Aandachtig luisteren), de taal afstemmen op de ander, vriendelijkheid leiden tot meer samenwerking, en samenwerking leidt tot een beter brein.

Wil je samenwerking verder vergroten en studenten helpen zich beter te leren kennen, laat ze dan nadenken en praten over hun waarden. In kleine groepen kun je de deelnemers vragen steeds van een student een korte beschrijving te geven van de manier waarop hij waarde toevoegt aan hun leven, vraag waarom ze hem waarderen en laat ze die informatie verwerken in een essay. Daarmee werk je aan een portret van die student wanneer hij op zijn best is, waarbij de kans groot is dat hij de roeping gaat voelen om zichzelf verder te ontwikkelen.

En paar bekende kleine ‘punten’.

Het brein heeft moeite met veel details in een lezing of gesprek. Het kan er niet bewust op letten en doet moeite om de informatie samen te vatten. Het brein kiest er meestal een opvallend gegeven uit om mee verder te gaan. Het helpt de ander in het opnemen als een concept wordt neergezet en details hierin een plaats vinden. John Medina (2011) geeft hier waardevolle tips over.
Breng, waar mogelijk en zinvol, plezierige momenten, gebeurtenissen in herinnering. Communicatie maakt zo een goede start.

Wij mensen willen erkenning voor wie we zijn, wat we doen, denken en willen. Elke waarderende uitspraak over de ander(en) kan zorgen voor meer openheid en vertrouwen in de groep. Alleen al de opmerking dat vandaag iedereen er (goedgemutst) is, kan een emotioneel tegoed voor het uur van samenzijn opleveren.

Wat betekent deze vorm van taalgebruik voor mij

Je inspanning hoeft wat taalgebruik niet groot te zijn. Het kost in het begin wat moeite om meer positieve woorden te gaan gebruiken (zonder te overdrijven), de ander te erkennen in wie hij is, een positief mensbeeld te ontwikkelen of uit te breiden. Het verschil wordt gemaakt door de manier waarop je het zegt en de manier waarop je luistert. Een bijkomend voordeel is dat deze manier van communiceren niet alleen een positief effect voor de ander, maar ook voor jezelf. Je eigen gedrag kan er in de ontmoeting ook door veranderen. Zo wordt een mooie bedding geschapen om er bildung als vloeiend en helder water in te laten stromen.

De kracht van stilte heb ik in dit onderwerp weg gelaten. Vandaar om af te sluiten een uitspraak van Meister Eckart om nog eens over na te denken: 'Das eine das ich meine, das ist wortlos.'

Centrale boek bij dit artikel

Newberg, A. & Waldman, M.R. (2012).  Woorden kunnen je brein veranderen. Handleiding voor compassievolle communicatie. Tielt: Ten Have/Lannoo (Words can change your brain).

Reactie door Frits Roelofs: Taal en het brein

Dat woorden in ieder geval in mijn perceptie iets met mijn denken en, nog groter met mijn werk en zelfs mijn bestaan doen, is voor wie mijn columns kent en leest, natuurlijk een vanzelfsprekendheid. Ik denk dat de invloed van taal op heel veel van wat wij doen zowel binnen als buiten de HAN, immens is. Het bovenstaande artikel is voor mij een pleidooi om nog zorgvuldiger met taal om te gaan, om zo mogelijk nog meer aandacht aan taal te besteden. Het bijzondere is dat meer aandacht aan taal onmiddellijk loont. Een student die bij het maken van een toets zorgvuldig de vragen leest en daarbij met name let op wat er feitelijk echt gevraagd wordt, scoort beter dan degene die meteen begint met zijn kennis te spuien. Als ik nadenk over wat er in mijn leven gebeurt, als ik dus reflecteer, dan is taal altijd de toegang tot dat denken. Veranderen van taal betekent ook meteen een verandering van interpretatie.

Ik krijg ook letterlijk energie van de intrinsieke wijsheid van woorden. Decennia geleden al het woord ‘leerkracht’. Wat is de leerkracht van een leraar? Nog zo’n prachtig woord is ‘volledig’. Even wat aandacht aan besteden……

Wat zou er overblijven als we onze ‘overtuigingen’ ook letterlijk zouden analyseren? Het woord ‘overtuiging’ komt uit de zeilvaart. Een boot die overtuigd is, heeft teveel tuigage, heeft dus veel overbodige ballast. Als we dan eens onze overtuigingen overboord zouden durven zetten….
Nog een anekdote schiet me te binnen. In een vorig leven behandelde ik als leraar Nederlands eens de stijlfiguur ‘antithese’. Een leerling vertelde daarop dat hij vaak een compliment van een leraar kreeg als voorbode van een negatief oordeel. “Ik zie dat je goed je best gedaan hebt, maar ……”

Frits Roelofs is beleidsmedewerker aansluiting, studievoortgang en nog veel meer én columnist HANovatie.

Het blog is origineel geschreven voor Hanovatie http://www.han.nl/hanovatie/artikelen/bildung-in-al-haar-facett/